|
نگاهي گذرا به بررسي كاربردي واژه شوونيست
سرويس سياسى: نخستين شخصى كه بنظر مى رسد واژه شوونيسم را در ايران بكار گرفته سيد حسن تقى زاده بود. او اين واژه را در يك متن تحليلى ـ انتقادى مورد استفاده قرار داده و اين همان متنى است كه در آن پيش فرض تقى زاده ، اين بود كه از سر تا پا بايد غربى شد. بعدها در خطابه اى تقى زاده ادعا كرد كه: "اينجانب در تحريض و تشويق به اخذ تمدن غربى در ايران پيش قدم بوده ام و چنان كه اغلب مى دانند اولين نارنجك تسليم به تمدن فرنگى را در چهل سال پيش بى پروا انداختم كه به مقتضيات و اوضاع آن زمان شايد تند روى شمرده شود."
اما هيچگاه نتوانست منتقدين خود را راضى كند كه او اول كسى بوده كه اين تند روى را كرده و اولين نارنجك تسليم به تمدن فرنگى را بى پروا انداخته. اين گفته ى او نيز صحيح نبود كه "اغلب اين موضو ع را مى دانند." بلكه بلعكس مورد قبول اغلب قرار نگرفت. اين مقالات ـچند مقاله اى استـكه در دوران جوانى تقى زاده نوشته شده است و اگر چه به لحاظ نظرى ايراد دارد چرا كه پيش فرض آن به اندازه ى كافى مبهم است و البته به لحاظ موازين جامعه شناختى مورد ايراد اما به اندازه ى كافى صميمانه و صادقانه است، چيزى كه بعدها كمتر از تقى زاده ديده شد، و تكاپوى انديشيدن به ايران را توسط يك جوان كه در كسوت روحانيت نيز بوده است، نشان مى دهد.
او در اين مقالات نظر افرادى را كه معتقد بودند گذشته ى ما درخشان بوده است و لذا نيازى نيست در تمامى امور تقليد از غرب كنيم، را شوونيستى مىداند چرا كه گذشته را بيش از حد بزرگ و درخشان جلوه مىدهند! نقد اين مطلب بكار ما نمى آيد و اين نكته را نيز مى افزاييم كه اين واژه را به درستى نميتوان واژه اى دقيق براى وصف هيچ نظرى دانست، چنان كه بعدها خود تقى زاده نيز از نظر قبلى خود عدول كرد و بسيارى از سخنانى را كه روزگارى شوونيستى خوانده بود تكرار كرد. پس اين واژه به شدت نسبى است و چيزى مثل واژه" افراطى بودن "به اندازه ى كافى مبهم.
اما در اين جا پرسشى ديگر پيش مى آيد، اين واژه چگونه به ايران راه يافته و تقى زاده چگونه با آن آشنا شده بوده است؟ از آنجائى كه بسيار دور از ذهن است كه اين واژه در كتب ترجمه شده ى آن دوره بوده باشد، حدسمان اين است كه آن را در يكى از روزنامه ها خوانده باشد و يا اين كه از حوزه ى قفقاز به ايران راه يافته باشد و در اين صورت مى توان آن را پيش درآمد و حالت جنينى ادبيات چپ روسى ـقفقازى، عليه ناسيوناليسم و ملى گرايى دانست. اين واژه به اندازه كافى توان اين را دارد كه پرخاش هاى سياسى را رهبرى كند، همان طور كه اپورتونيست، بورژوا و ... اين توان را دارند. به هر حال نحوه ى آشنايى تقى زاده با اين واژه به اندازه ى كافى جالب است!
سالها بعد اين واژه وصف حالى شد از افراد وطن پرست كه چپ و راست در به كارگيرى آن شريك بودند. يكى از تاريخ نگاران انگليسى كه كتابش را با »تقديم و اخلاص« به "سر ريدر بولارد" سفير بدانديش در حق ايران تقديم نموده در قضاوتى نسبت به اميركبير مى گويد »ايستادگى ميرزا تقى خان در دفاع از حقوق حاكميت ايران،در سياست عليه دو دولت نيرومند روس و انگليس جلوه گر است، گرچه گاه به تعصب در ملت پرستى و شوونيسم مىانجامد.
استاد فريدون آدميت در تحليل نظر اين نويسنده ى انگليسى سخنى جالب دارد:»انتقاد او]نويسنده انگليسى[ از امير از اين رهگذر است كه توسعه ى نفوذ انگلستان را در خليج فارس سد كرده بود و به كشتى هاى انگليسى اجازه تفتيش نمى داد. از اين جهت البته اگر حقوق حاكميت ايران را در طبق اخلاص تقديم انگلستان ساخته بود مرد ليبرالى به شمار مى رفت.« اين قضاوت تيزهوشانه و دقيق استاد آدميت وجهه نظر نويسندگان و دولت مردان قدرت هاى بزرگ را بر عليه سياستمداران ايرانى به خوبى نشان مى دهد. بنابراين مى بينيم كه ايستادگى در دفاع از حاكميت ايران مصداق شوونيسم است.
بالعكس تمام رجالى كه در دفاع از حاكميت ايران اصرارى نداشتند همان طور كه استادآدميت اشاره كرده است، به افرادى ليبرال موصوف شدند. مانند هويدا،بازرگان و ...اگر اين نويسنده انگليسى كتاب خود را به »سر ريدر بولارد« تقديم نمى كرد من به شبهه مى افتادم كه نكند كار اين نويسنده صادقانه شناسايى رگه هاى شوونيستى در رجال سياسى ايران است؟! اما اين امرمسلم است كه از شگردهاى قدرت هاى بيگانه اين بوده است كه با اين واژگان افراد وطن پرست و كسانى كه تعصبى در دفاع از حقوق حاكميت ايران داشته اند به حاشيه برانند و در موضعى دفاعى قرار دهند. |
